Kamulaştırmasız El Atma ve İmar Planı Park Alanı Hukuku
Kamulaştırmasız el atma, Türk hukuk sisteminde özel mülkiyete ait bir taşınmaz malın, kamulaştırma işlemleri yapılmaksızın kamu tarafından fiilen işgal edilmesi ve kullanılması durumudur. Bu durum özellikle imar planlarında park alanı ve yeşil alan olarak gösterilen arazi parçalarında sıkça karşılaşılan bir sorundur. Mülk sahiplerinin hukuki durumu belirsizleştiği bu tür durumlarda, kamu yararı ile özel mülkiyet hakkı arasında çatışma yaşanmaktadır.
İmar planları, imar ve şehircilik mevzuatı çerçevesinde hazırlanarak, il/ilçe yönetimi tarafından onaylanan ve ilgili taşınmaz malların nasıl kullanılacağını belirleyen normatif düzenlemelerdir. Bir parselin veya arazinin imar planında park alanı, rekreasyon alanı, sosyal tesisler alanı gibi "kamu kullanımı" hükümlerine tabi şekilde gösterilmesi, o alanın kamu yararında kullanılması gerektiğini belirtir. Ancak bu gösterim tek başına, yer halen özel mülkiyet konusu olduğu sürece, malın sahiplik haklarını otomatik olarak taşımaz.
Kamulaştırmasız el atmanın meydana gelmesi genellikle imar planı kararının ardından yapılır. Yerel yönetimler veya diğer kamu kurumları, imar planında park alanı olarak gösterilen özel araziye fiilen girerek, bahçe, ağaç dikme, oturma alanları gibi tesisler kurmakta ve halkın kullanımına açmaktadır. Mülk sahibi bu durumu dışarıdan izlemekte, kullanma ve tasarruf yapma haklarından mahrum kalmaktadır. Yasal kamulaştırma işlemi yapılmadığı için de mal sahibine tazminat ödenmemektedir, bu da mülkiyet hakkının ciddi bir ihlalidir.
Hukuki Sonuçlar ve Dava Olanakları
Kamulaştırmasız el atmaya uğrayan mülk sahibi, İdari Yargılama Usulü Kanunu (İYUK) çerçevesinde idari mahkemeye başvurmak hakkına sahiptir. Genellikle açılan davalar, kamu kurumunun "tasarruf yetkisini kötüye kullanması" veya "hukuka aykırı işlem" başlıkları altında incelenir. Mahkemeler, imar planının varlığı ve kamulaştırmasız el atmanın gerçekliği tespiti halinde, bu işlemin iptaline karar vermiş ve mülk sahibinin tahliyesi için karar almışlardır.
Mülk sahibi aynı zamanda Türk Medeni Kanunu (TMK) m.724 ve m.728 kapsamında mülkiyet hakkının iptali veya tahliye davasını da açabilir. Bu davada, hukuksuz el atmanın tespiti, işgalin sona erdirilmesi ve varsa zarardan tazminat talep edilir. Adli mahkemeler, kamulaştırmasız el atmanın gerçek mülkiyeti zedelediğini ve bu durumun hukuki düzenlemelerle çeliştiğini göz önüne alarak mülk sahibinin talebini kabul etmişlerdir.
Kamulaştırma işleminin yasal yoldan yapılması durumunda ise ortam tamamen farklılaşır. Kamulaştırma Kanunu ve ilgili mevzuat uyarınca, kamulaştırılan mal için mal sahibine adil bir tazminat ödenmesi zorunludur. Bu tazminat, gayrimenkulün pazardaki rayiç değeri (eksper raporu ile belirlenen) üzerinden hesaplanır. Eğer idari makam imar planına dayanarak park alanını "zorunlu satın alma" yöntemiyle elde etmek istiyorsa, bu da başka bir hukuki süreçtir.
Uygulamada Yaşanan Sorunlar
Türkiye'de kamulaştırmasız el atma sorunu, büyük ve küçük belediyelerde, hatta il müdürlüğü düzeyinde yapılan idari uygulamalar sonucunda ortaya çıkmakta ve yıllarca devam edebilmektedir. Bazı vakalarda mülk sahipleri, imar planı değişikliğinin gerçekleştirilmesini beklemektedir veya mahkeme kararları rağmen idari makamlar harekete geçmemektedir. Bu durumlar mülk sahibinin hukuki belirsizlik içerisinde kalmasına, gayrimenkul değerinin azalmasına ve ekonomik kayıplara yol açmaktadır.
Sonuç olarak, imar planında park alanı olarak gösterilmiş olması, bir özel arazi için kamulaştırma işleminin yerini tutmaz. Kamulaştırmasız el atma hukuksuz bir fiilidir ve mülk sahibi bunu hukuki yollarla sona erdirme hakkına sahiptir. Kamu kurumları ise kamu yararında ihtiyaç duyduğu arazileri, hukuk devleti ilkelerine uygun şekilde, yasal kamulaştırma prosedürleri çerçevesinde elde etmelidir. Bu konuda yaşanan anlaşmazlıklar, uzman hukuk danışmanı desteği gerektiren ciddi hukuki meselelerdir.